Vücut Ölçüleriyle İlgilenen Bilim: Antropometri !

Antropometri Nedir ?

İnsan vücudunun ölçüleriyle ilgilenen bilime antropometri denir. Antropometri kelimesi Yunanca olan antropos -insan- ve metrikos -ölçme- kelimelerine dayanmaktadır. İnsan vücudunun parçalarını ilgili alanlarda kullanmak için ölçüm verilerini türetme, analiz etme ve organize etme bilimidir. Bu alanların çok geniş bir yelpazesi vardır: eğitim, tıp bilimleri, beslenme ürünleri ve spor. Antropometri aynı zamanda bireysel farklılıklara da odaklanır. Çeşitli tasarım disiplinleri için önemli girdiler ve referanslar sağlayarak ergonomi uygulamalarının vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Ana tasarım çalışma konuları araç iç hacimleri, koltuklar, konsollar, ATM, gamepadlar, cep telefonları gibi insan vücudu ölçüleri içeren ürünler seçilmiştir. Antropometri çalışmaları zaman zaman mekanik tasarım yapacak mühendisler için önem kazanmaktadır. Kullanıcı tabanlı seri üretimi yapılacak tasarımlar için en büyük engel oluşturan faktörler insanların ırk farklılıklar, coğrafi konumu ve cinsiyeti nedeniyle çeşitleridir. Örnek olarak Amerikalı müşterilerin yüzde doksanı için kusursuz uyum sağlayan bir tasarım, antropometrik ve ergonomik yaklaşım uygulanmadığı takdirde İtalyan müşterilerin yüzde altmış beşi, Japon müşterilerin yüzde kırk beşi, Fransız müşterilerin yüzde sekseni ve Vietnamlı müşterilerin yüzde onu için kullanışlı olacaktır. Bu nedenle ürünlerin Dünya çapında kullanılabilmesi için ulusal çapta antropometrik verilerin olması gerekmektedir. Jelliffe’ ye göre antropometri (1966): İnsan vücudunun beslenme derecelerinde ve farklı yaş kategorilerinde bütün kompozisyonlu, fikzel boyutların varyasyonlarının ölçümüdür. Antropometrinin iki tipi vardır: Vücut ve büyüme kompozisyonu. Adams’ a göre antropometri (1989): İnsan vücudunun biometrik karakterleri ve ölçümüdür.

Ergonomi nedir ?

Ergonomi Nedir ?

Ergonomi insanın iş gördüğü çevre ile kullandığı nesne arasındaki etkileşimi inceleyen bir bilim dalıdır. Amacı; verimli, rahat, emniyetli ve etkin bir kullanım sağlamaktır. Bilgileri alet, sistem, görev, makine, iş ve çevrenin en iyi şekilde tasarımının olabilmesi için insan kabiliyetleri, davranışı ve diğer karakteristik özellikleri ile ilgili bilgileri uygulayarak keşfeder. Örnek vermek gerekirse ergonomiyi dikkate alarak bir eşya tasarımı yapan bir tasarımcı, tasarladığı eşyanın en uygun biçimini bulabilmek için eşyayı kullanacak insanların kullanım tercihlerini ve davranışlarını dikkate alır.

Ergonominin Tarihi

Wojciech Jastrzebowski

Ergonomi kavramı anlayış olarak insanın doğasında olan bir kavramdır. Bu yüzden tarih süresince insanların kullandıkları testere, kazma, kesme aletleri gibi aletler daha rahat kullanımlara uygun şekilde tasarlanmıştır. Kelime Yunanca ergo -iş- ve nomos – kanun, kural- kelimelerinden türemiştir. İlk olarak 1857′ de Wojciech Jastrzebowski tarafınsan kullanılmıştır. Yirminci yüzyılın başında ergonominin temel ilgi alanı araştırmaların daha çok işçilerin sınıflandırılması, eğitimi ve seçimi konularında yoğunlaşmasının sebebi insanların işe adaptasyon sağlaması olmasıdır. Günümüzde bu felsefe tamamen değişerek insanın işe adaptasyonu yerine işin insana adaptasyonu felsefesi temel olarak ele alınmıştır. Üretim de ergonomiyi de üretim sektörü kullanmaktadır. Üretim motivasyonunun artmasını sağlamak için üretim araç ve gereçlerinin, üretim yapılan yerin ve makinelerin insana ne kadar uygun olduğunun geliştirilmesi yapılabilir.

Mühendislik Antropometrisi

Mühendislik antropometrisi

Mühendislik antropometrisi ergonominin en önemli konularından birisidir. Çalışma yerlerinin düzenlenmesinde insan vücuduna ait ölçüler özenle göz önünde bulundurulmalıdır. İnsan- Makine Sistemleri tasarımının ve onun ölçülerinin dağılımının bilinmesi makinelerinin; çalışma yerlerinin tasarımında insan ölçüleri göz önüne alınırken insan yeni baştan tasarlanamadığı ön koşuludur. Mühendislik antropometrisi belirlenen ölçülerin mühendislik açısından değerlendirilerek incelenmesi içindir. Bu değerlendirmenin diğer adı da sanayi antropometrisi ismi de verilmektedir. Mühendislik antropometrisi ergonominin en önemli konularından birisidir. Ayrıca belirlenen insan vücudu ölçüleri çalışma yerlerinin düzenlenmesinde özenli bir şekilde göz önünde bulundurulmalıdır. Antropo mühendisliğinin amaçları olarak şunları söyleyebiliriz:

  • Fiziksel rahatlık amaçlanmaktadır.
  • Karşılaştırma ve yorumların daha çabuk ve daha sağlıklı yapılabilmesi için antropometrik tasarımlarla bir veri bankası oluşturmak.
  • Kitle özelliklerini güvenilir bir şekilde tanımlayacak vücut ölçülerini belirlemek için maksimum ve normal çalışma alanları, erişim olanakları, hacimler ve ağırlık dağılımları gibi özelliklere dikkat edilir.

Antropometri Çeşitleri

Statik ve dinamik (fonksiyonel) antropometri olmak üzere iki farklı metot vücut ölçülerinin elde edilmesine yönelik olarak geliştirilmiştir. Bu iki antropometri çeşitleri kullanılarak yapısal antropometrik veri, kuvvetsel antropometrik veri ve fonksiyonel antropometrik veri olmak üzere üç gruba ayrılmışlardır. Dinamik (fonksiyonel) ve statik antropometri verileri ergonomik amaçlı tasarımlarda kullanılmak üzere gerekli antropometrik ölçülerle birlikte kullanılmaktadır. Farklı ergonomik tasarımlarda antropometrik ölçüler ayakta durma ve düz bir zeminde oturma durumlarına bağlı olarak özel aletlerle birlikte kullanılmaktadır. Röntgen ışınlarından çok hassas, eklemden ekleme yapılan ölçümlerde yararlanılmaktadır.

Statik Antropometri

Statik antropometri

Statik antropometri; statik boyutlarla birlikte insan vücudunun sabit kısaca statik pozisyonları kullanılarak elde edilen ölçüm sonuçlarıdır. Statik boyutlar, cilt yüzeyi çevre ölçüleri, baş çevresi gibi dış hatları ve aynı zamanda dirsek- bilek arası ölçümler ile eklem merkezleri arasında ölçümler de içermektedir. 973 farklı statik antropometri ölçümünün var olduğu yapılan incelemeler sonucunda elde edilmiştir. Statik antropometri ölçümlerinin çoğu çok özel tasarımlar olan miğfer, eldiven tasarımı, radyo ya da telefon kulaklığı gibi uygulamalar için elde edilirler. Bunun dışında da birtakım özel amaçları karşılayabilmek amacıyla belli vücut ölçüleri elde edilmektedir. Her tür statik antropometri yaklaşımının özel bir sebebi vardır. Bir gaz maskesinin yüz ölçülerine uygun boyutlarda ve şekilde imali için, farklı yaş gruplarındaki okul çocuklarının oturacağı sıraların boyutlarını saptamakta da ihtiyaç duyulan antropometrik ölçüler statik antropometri yaklaşımı ile elde edilmektedir. Çalışma ortamında pek çok tasarım için statik antropometri ile elde edilen vücut ölçüleri kullanılabilmektedir.

Dinamik ( Fonksiyonel) Antropometri

Dinamik Antropometri

İş ortamında ve endüstri de iş görenler sürekli hareket halindedirler. Bir iş gören çeşitli dinamik ölçülerine; işini yaparken farklı yönlere uzanarak bacak, gövde ve kolunu farklı boyutlarda ve devamlı olarak hareket ettirmesi sebebi ile ihtiyaç duyar. Bazı fiziksel aktivitelerde bulunan insan vücudundan belli şartlar altında fonksiyonel antropometri olarak da bilinen dinamik antropometri yaklaşımı ile elde edilen boyutlar ortaya çıkar. Eğilme, dönme, uzanma gibi hareketleri insanlar ayakta dururken ya da otururken çevrelerindeki malzemelere, kontrol sistemlerine ve farklı işlem noktalarına uzanabilmek için uygulamaktadırlar. Bu hareketlerin sınırlarının ölçülebilmesi için iş düzeni ve insan- tezgah, insan- makine gibi ara kesitlerin tasarımında kullanılması optimizasyon açısından önemlidir. Dinamik boyutların ölçülmesine çalışma ortamında insanların, sekreterin masasında bulunan telefona uzanması, masanın çekmecesinden kağıt almak için eğilmesi gibi örneklendirmelerde hareketler de bulunmaları nedeniyle ihtiyaç duyulmuştur. Verilen görseldeki ölçüler 1960 yılında Alman Hava Kuvvetleri ve Amerikan Hava Kuvvetleri personelleri için hazırlanmış olan AGARD- 205 raporunda bulunan ortalama ölçülerdir.

Antropometrik Ölçüler ve Ölçüm Yöntemleri

Vücut ölçülerinin belirtilmesinde farklı ölçüler kullanılmaktadır. Araştırmacıların ilgi alanlarının farklı olması ölçülerdeki bu değişikliği ortaya çıkarmaktadır. Örneğin, bir antropolog sadece vücudun zaman içindeki değişimini incelemek amacıyla vücut yapısını ele almaktadır. Bu yapıyı bir mühendis ise aynı zamanda bir mekanizma olarak görmektedir. Bir antropolog statik gerilim altında ya da hareket durumunda kas zorlanmasının azaltılarak hareket rahatlığının sağlanması gibi konularla ilgilenmemektedir. İnsana hareket kazandırmanın ve tasarım standartlarının daha önemli olduğunu kabul ederek bir mühendis çalışmalarını sürdürür. Bu standartların belirlenilebilmesi için gerekli ölçümleri yaparak elde ettiği standartlarla tüketici beklentileri doğrultusunda tasarımlarda bulunmaktadır.

Antropometri yapısal vücut ölçüleri

Yapısal Vücut Ölçüleri

Antropometri ölçüleri vücudun hareketsizken belirli standartlarda verilen pozisyonlarda alınabilen vücut ölçüleridir. 1967 yılında yapılan bir antropometri konferansının sonunda standartlaşma grubu tarafından önerilen ve başta giysi, iş, iş yeri ve şahsi eşya tasarımı olmak üzere farklı tasarım amaçları için kullanılan statik vücut ölçüleridir. Bu ölçüleri şöyle sıralayabiliriz :

  1. Yükseklikler: Düşey boyutlardadır. Bireyin otururken oturma yüzeyinden, ayakta iken yerden alakalı vücut noktasına kadar ölçülen değerlerdir. Ayakta boy, oturuş yüksekliği, diz yüksekliği gibi yükseklikler de bu gruba girmektedir.
  2. Genişlikler: Enine ve yatay olarak çaplardadırlar. Omuz yüksekliği, omuz genişliği ve kalça genişliği gibi ölçüleri bu grup kapsamaktadır.
  3. Derinlikler: Göğüs genişliği ve kalça derinliği gibi ölçüler dikine ve yatay çaplar olarak bu gruba girmektedir.
  4. Uzunluklar: Herhangi bir vücut bölümünün uzun kısmı boyunca ölçülen büyüklüktür. Bu gruba dış kol uzunluğu, sırt uzunluğu gibi ölçüler girmektedir.
  5. Çevresel Uzunluklar: Bir vücut parçasının aynı düzlemdeki çevresine çevresel uzunluk denilmektedir.
  6. Eğrisel Uzunluklar: Herhangi iki noktayı vücut üzerinde birleştiren eğrinin uzunluğuna denir. Bu gruba çene ucundan kulaklar arasındaki uzunluklar ve şakaklar arası uzunluklar girmektedir.
  7. Düşüklükler: Yatay düzlemlerdir. Vücut üzerinde göğüs, kalça, boyun ve bel çizgilerinden geçtiği kabul edilen uzunluklardır.
  8. Erişim Uzunlukları: Kolun ekseni boyunca uzunlukların özel bir hali olan erişim uzaklıkları ölçülür. Bu gruba öne doğru ve yukarı doğru maksimum erişim uzaklıkları gibi ölçüler girmektedir.
  9. Kalınlıklar: En kısa çapların uzunlukları bilek, el gibi uzuvların usun eksenlerine dik uzunluklarıdır.
  10. Çıkıntılar: Herhangi bir organın mesela burun, en uç kısmından başlangıç noktasına kadar olan uzunluklardır. Bu gruba burun dışında kulak çıkıntısı ölçüleri de girmektedir.
  11. Kirişler: Burun ve çene ile arka kafayı birleştiren doğrusal uzunluklar özellikle ense ile burun uzunluklarıdır. Ölçebilmek için çatal bir pergel olarak kullanılabilir.

Durum, yer ve tür değişkenlerinden vücut ölçülerinin tam olarak tanımlanabilmesi için yararlanılır. Ölçülecek vücut parçasının ve kısmının durumu durum değişkeni olarak, ölçü türü tür değişkeni olarak, düzleme göre ölçülecek vücut parçası ya da referans alınacak nokta ise yer değişkeni olarak belirlenmiştir.

Antropometrik Verilerin Kullanım İlkeleri

Antropometrik verilerin kullanım ilkeleri

Tasarım amaçları kullanılırken uygun olması için antropometrik verilerin bazı ilkeleri vardır. Bu ilkeler:

Uç Değerler İçin Tasarım Yapma: Kullanıcı kitlelerini tamamına yakın bir kısmına ahenk sağlayabilecek tasarım standartlarının geliştirilmesi, tasarım çalışmalarının en önemli amacıdır. Yapılan araştırmalardan çıkan sonuçlara göre vücut ölçülerinin normal olarak dağıldıkları daha önceki çalışmalar referans alınarak varsayılmış ya da normallik testleri yapılarak ispat edilmiştir. Ayrıca bu çalışmalarda toplumun yüzde doksanlık kullanıcı kesimi hedef alınmıştır. Bu testlerde en alttaki yüzde beşlik değerin üst sınırı yüzde beşlik dağılım, en üstteki yüzde beşlik dağılımın alt sınırı yüzde doksan beş olarak belirlenmiştir. Yüzde beş ile yüzde doksan beş dağılım değerleri arasında yer alan kitle, tasarım çalışmalarında hedef alınan kitledir. Erişimle ilgili tasarımlarda yüzde beşlik dağılım değerleri, hacimle ilgili tasarımlarda ise yüzde doksan beşlik dağılım değerleri dikkate alınır. örnek vermek gerekirse; bir asansör tasarımı yapılırken, yüzde beşlik değerler asansör içindeki kontrol panelinin döşemeden itibaren yüksekliği için dikkate alınırken yüzde doksan beşlik değerler asansör kabinin boyutlandırılması sırasında dikkate alınmaktadır. Uzun boyluların sığabileceği bir kabine kısa boyluların sığabilmelerini sağlamak temel düşüncedir. Kontrol paneline kısa boylular erişebilidikleri için uzun boylular da erişebileceklerdir. Gerekli ihtiyaçlar özel yapımlar yolu ile üst ve altta kalan diğer yüzde beşlik gruplar ile giderilir.

Ayarlanabilir Aralıklar İçin Tasarım: Bir tesisin ve donanın belirli ölçüleri, farklı boyutlardaki kullanıcı kitlesini kapsayacak şekilde ayarlanarak belirli ölçülerde yapılabilir. Örnek olarak bir sandalyenin oturak kısmının aşağı yukarı hareketi, bir otomobil ön koltuğunun ileri ve geri hareketi gibi verilebilir. Verilen örneklerdeki gibi ayarlanabilir özelliklere sahip olan araç gereç ve donanımın yüzde beş ve yüzde doksan beşlik dağılım içerisinde tasarımlanması herhangi bir noktaya göre ayarlanabilecek şekilde önerilmektedir.

Ortalama Değer İçin Tasarım: Büyük bir kullanıcı kitlesini ortalama değere göre yapılan tasarımlar düşünüldüğünün aksine olarak karşılamamaktadır. Buna rağmen ortalama değere göre boyutlandırma olarak bazı araç geçlerin ve eşyaların tasarımında ortalama değere göre yapılmaktadır. Çorap, eldivenler ve kazak gibi giysiler ortalama değere göre yapılan tasarımlara örnek olarak verilebilir.

Antropometri Nerelerde Kullanılır ?

Antropometri nerelerde kullanılır ?

Antropometriyi sadece ergonomi ile sınırlandırmak yanlış olmaktadır. İnsanların vücut ebatları, vücut kitle endeksi, kilosu gibi pek çok faktörü de bu başlık altında incelemek doğru olacaktır. Masanın çekmecesinin bulunacağı yükseklikten, duvarda bulunan elektrik anahtarına, fiziksel rahatsızlıkların tedavi edilmesinde, uygulayacağınız spor dallarına kadar hayatın hemen hemen her yerinde antropometri vardır. Her alanda olmasına rağmen aşağıda bahsettiğimiz başlıklarda daha çok kullanılmaktadır.

Tekstil ürünlerinin üretimi: Tekstil ürünlerinin toplu olarka yapılan üretimlerinde, yapılan üretim nüfus çoğunluğunun genel ölçü birimleri kullanılarak yapılır. Türkiye için small, medium, large bedenli ürünlerin daha çok üretimi yapılırken, X large ve X X large ürünleri diğer bedenlere göre çok daha az üretimi yapılan bedenlerdir.

Endüstriyel cihazların dizaynı: Fabrikalarda çalışan işçilerin kullanacağı cihazın butonunun konulacağı yeri ve yüksekliği, makine tezgahının en randımanlı ve en kolay şekilde kullanılmasının dizayn edilmesi gibi unsurları bu başlık altında toplayabiliriz.

Ev eşyasının dizaynı: Bir ev eşyası tasarlanırken tasarlayan üretici kullanacak kişinin rahatını sağlayacak biçimde dizayn etmelidir. Örnek olarak; buzdolabının kapak kulpunun konumlandırılacağı yer, mutfak tezgahının yüksekliği ya da koltuğun sırt yüksekliği öylenebilir.

Askeri teçhizatların dizaynı: Askeriyede kullanılan teçhizatlar; miğfer, yelek, silah, bot, kıyafet, sırt çantaları, silah taşıma kılıfları gibi eşyalar yine belirlenen ölçülerden yola çıkılarak tasarlanmaktadır. Polis ya da askerlik mesleklerine girerken, belli kilo ve boy standartlarına göre alım yapılmasının temel nedeni budur.

Antropometri ve Ergonomi Arasındaki İlişki

Antropometri ve ergonomi arasındaki ilişki

Ergonomi, çevre, insan ve iş kavramlarının arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullanılır. Yani ergonomi tasarımından bahsedildiği zaman çevre, insan ve yapılan iş ilişkilerinin arasındaki döngü sorunsuz olarak gerçekleştiği anlamına gelmektedir. Yani ergonominin amacı en basit olarak kolaylık sağlamaktır. İnsan boyutlarını inceleyen bilim dalına ise antropometri denir. Yani boy uzunluğu, kol uzunluğu, ense gibi vücut kavramlarını inceler. Antropometri bilimi ve ergonomi birbiriyle bağlantılı olmak zorundadır. Örnek olarak; eğer mutfak tezgahının boyutu çok alçak olsaydı tezgahta çalışan insan çalışırken eğilmek zorunda kalacaktı ya da çok yüksek olsaydı tezgaha erişebilmek için uzanmak gerekecekti. Herkesin evinde bulunan tezgahlar ortalama bir yüksekliğe göre dizayn edilmiştir. Başka bir örnek olarak tekerlekli sandalyelerde insanların ayaklarını ya da kollarını koymak için bir yer yapılmasıdır. Burada belirlenen şey insan antropometrisidir ve bu yüzden insanlar bir yükseklik belirlendiği için rahatça çalışabilmektedir. Kısaca çevremizde görülen tüm eşyalar insan vücuduna göre belirlenerek ergonomik tasarımla oluşturulmaktadır.

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Negibi sosyal içerik paylaşım sitesidir. Tüm hakları saklıdır izinsiz kullanılamaz ya da kopyalanamaz.